AAAPowiększ tekst Mapa strony RSS

Historia miasta

 

Kamieńsk położony był u przeprawy przez podmokłą dolinę rzeki Kamionki, od której przyjął podobno nazwę. Według innych źródeł nazwa Kamieńsk pochodzi od rodu Kamionów – Jastrzębców, którzy w szesnastym wieku związani byli z niedalekimi Grocholicami. W ciągu wieków sama nazwa Kamieńsk przybierała różne formy brzmieniowe, Kamińsko, Canisko, Camiesko, Kamińsk, a od 1918 r. Kamieńsk.
Z badań archeologicznych dowiadujemy się że okolice Kamieńska w dziewiątym i dziesiątym wieku zamieszkiwało jedno plemię, którego ludność od najważniejszego grodu na tym obszarze – Łęczycy – została nazwana Łęczycami. Pierwsza wzmianka o Kamieńsku pochodzi z 1291 r. i mówi o wybudowaniu drewnianego kościółka parafialnego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła. Druga wzmianka o Kamieńsku pochodzi z 1369 r. i dotyczy ówczesnego plebana Kamieńska Stanisława. Występuje on w dokumencie dotyczącym rozgraniczenia wsi Parzno i Mikorzyce położonych na północny – zachód od Kamieńska pod Bełchatowem.

Trzeci dokument mówiący o Kamieńsku pochodzi z 1374 r. jest to przywilej lokalizacyjny, dokument nadania praw miejskich. Wystawcą tego przywileju była królowa Elżbieta, siostra Kazimierza Wielkiego, a matka Ludwika Węgierskiego. Ówczesny Kamieńsk położony wokół targowego rozwidlenia dawnego szlaku prowadzącego z Przedborza przez Kamieńsk do Łasku, będąc osadą targową, posiadającą własne targowisko, był własnością wielkopolskiej rodziny Krzykosów. Odbiorcami praw miejskich byli Małgorzata wdowa po Protazym z Krzykosów i ich syn Paweł. To właśnie za zasługi i wierne służby Małgorzaty z Krzykosów, Kamieńsk został lokowany na prawach miejskich.

Świadkami przywileju lokacyjnego byli:
- kasztelan krakowski Jan
- wojewoda sandomierski Piotr
- wojewoda krakowski Dobiesław
- wojewoda sieradzki Świętopełk
- wojewoda wielkopolski Świędziwój
- kasztelan sandomierski Wilczek

Archidiakon i kasztelan krakowski Zawisza zaręczył że dokument lokacyjny dla miasta Kamieńska został wydany za wiedzą i wolą wystawcy.
Przywilej był potwierdzony w późniejszych wiekach przez królów:
- Władysława Jagiełłę w 1420 r.
- Zygmunta I Starego w 1533 r.
- Zygmunta III Wazę w 1599 r.
- Stanisława Augusta w 1787 r.

Oryginał przywileju lokacyjnemu zaginął. Dysponujemy streszczeniem zamieszczonym piśmie Komisji Województwa Kaliskiego z dnia 13 stycznia 1826 r. skierowanym do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, w którym czytamy ze mocą dokumentu wszelkie wolności miasta, ekspedycje, jarmarczne, handle i rzemiosła tak jak jest zwyczaj w Sieradzu prowadzić mieszkańcom Kamieńska dozwolono. Nadanie prawa magdeburskiego w oparciu o wzór przywileju lokacyjnego Sieradza było szeroko praktykowane w tym rejonie. Kamieńsk posiadał rade miejską oraz wójta z ławą sprawujących władzę sądową jak cywilną jak i karną. Późniejsza wzmianka odnosi się do 1412 r. kiedy toczył się proces o dochód z pobieranych dziesięcin pomiędzy kanonikiem gnieźnieńskim, a plebanem kamieńskim. Według przybliżonych obliczeń, na obszarze parafii kamieńskiej liczącym 171,6 km2 mieszkały w czternasty wieku 432 osoby. W piętnastym wieku w Kamieńsku istniała szkoła parafialna której celem było przygotowanie dla potrzeb kościoła parafialnego ministrantów, śpiewaków i kandydatów do stanu duchownego. W 1494 roku na Akademię Krakowska zapisał się Johannes Petri de Kamyenszko, wpłacając dwa grosze wpisowego.

W piętnastym wieku dziedzicem Kamieńska był Andrzej Pukarzewski herbu Śreniawa. Majętności Pukarzewskich ok. 1512 r. uległy rozpadowi. W 1512 r., 12 grudnia Johanis de Camyensko wpisał się na Akademię krakowską na semestr zimowy, wpłacając całość wpisowego wynoszącego wówczas 8 groszy. Od 1520 r. Kamieńsk jest własnością szlacheckiej rodziny Przerębskich herbu Nowina. Jan, Jakub, Stanisław Przerębscy byli kasztelanami sieradzkimi, rozpierskimi i senatorami Rzeczypospolitej. W 1537 r. Kamieńsk otrzymał pozwolenie na jarmarki. W 1540 r. na miejscu drewnianego kościółka parafialnego kasztelan sieradzki Jakub Przerębski ufundował nowy murowany kościół parafialny. Rodzina Przerębskich w bardzo dużym stopniu przyczyniła się do rozwoju miasta Kamieńska. W Kościele parafialnym w Kamieńsku zachował się renesansowy nagrobek Mikołaja Przerębskiego zmarłego w 1570 r.. W pierwszej połowie szesnastego wieku Kamieńsk ucierpiał wskutek pożaru, dlatego król Zygmunt August zwolnił miasteczko od obowiązku świadczenia podatku czopowego. W 1591 r. Jan Przerębski wydał statut Kamieńska w którym zostały zmodyfikowane niektóre elementy przywileju lokacyjnego. Od 1540 r. edukacją kilkunastu chłopców zajęli się misjonariusze mieszkający w Kamieńsku. W drugiej połowie szesnastego wieku w miasteczku istniał szpital parafialny. W 1574 r. Kamieńsk liczył 115 mieszkańców. Statut Przerębskiego wyróżniał wśród ludności Kamieńska „opiddanos” i „incolas”. Opidami stanowili grupę mieszczan posiadających pełne obywatelstwo miejskie. Inkolasi stanowili grupę posiadającą mniejsze uprawnienia. Podział na „opidanos” i „incolas” miał przede wszystkim charakter zróżnicowania prawno- społecznego. Według kryterium majątkowego i zawodowego ludność miasteczka podzielono na „agricolas” i „domestios”. „Agricolas” trudnili się rolnictwem, natomiast „domesticos” to mieszczanie pasjonaci nie zajmujący się rolnictwem. Brak jakichkolwiek liczb odnośnie podziału na „opidanos” i „incolas” oraz na „agricolas” i „domesticos”, uniemożliwia uzyskanie wyraźniejszego układu społecznego i zawodowego mieszczan w Kamieńsku przy końcu szesnastego wieku.

Na podstawie statutu Jana Przerębskiego rolnicy z Kamieńska między innymi zobowiązani byli do następującego świadczenia: „z całej roli płacić każdy rok dworowi na św. Marcina 1 markę czyli 48 groszy oraz dawać po 3 kapłony i 2 korce owsa. Wszyscy rolnicy razem mieli obowiązek łąkę dworską we wsi Ochocice corocznie siec”. W 1665 r. mieszczanie w Kamieńsku uzyskali prawo propinacji i do obowiązku ich należała pomoc przy warzeniu piwa w dworskim browarze. Jedna z karczem znajdowała się w rynku a druga z wylotu drogi do radomska. W drugiej połowie osiemnastego wieku arendarzami karczem byli żydzi. Pod koniec osiemnastego wieku było w Kamieńsku 59 mieszczan – rolników. Rolnictwo i propinacja odgrywały decydującą rolę w strukturze gospodarczej miasteczka. W 1780 r. wystąpiły spory między dworem a mieszczanami zwane „tumultem”. W wyniku tumultu wiele osób zostało poranionych i pobitych. Byli to wyłącznie członkowie magistratu oraz oficjaliści dworscy, którzy zostali zranieni przez mieszczan. Za pokrzywdzonych uznano prezydenta i wójta jak i służbę dworską, którzy w czasie tumultu stanowili jedno ugrupowanie.

Samorząd w szlacheckim Kamieńsku był bezpośrednim narzędziem dworu. „Tumult” miał charakter konfliktu społecznego, a bezpośrednią jego przyczyną, były próby nowego posiadacza Kamieńska podwyższenia świadczonej przez mieszczan renty feudalnej. W 1783 r. dziedzic Kamieńska Piotr Borzęcki, oddał swoje dobra w zastaw innemu szlachcicowi Danielowi Spinkowi. Spinek w 1786 r. nabył je za sumę 140000 złotych polskich. Nowy dziedzic przedstawił nowe świadczenia, które znacznie przewyższały normy wyznaczone przez statut Przerębskiego. Spinek zażądał aby każdy mieszczanin odrabiał na pańskim nie 1 lecz 12 dni w ciągu roku, aby wszyscy wykonywali tzw. „robotę ogrodową” dostarczali co noc do dworu dwóch stróży i posłańca, aby zamiast 219 złotych rocznego płacono mu 565 złotych polskich i 21 groszy, aby oddawano sepu owsianego nie 118 lecz 150 korcy. Zakazał również mieszczanom wrębu do lasów dworskich. Między mieszczanami a Spinkiem powstał spór. W 1787 r. król Stanisław August zatwierdził przywileje Kamieńska, a tym samym statut Przerębskiego co oznaczało pozbawienie podstaw prawnych dla roszczeń Spinka. W 1790 r. istniała w Kamieńsku szkółka w której organista uczył 15 dzieci mieszczan i okolicznych chłopów. W osiemnastym wieku mieszczanie w Kamieńsku byli na ogół analfabetami. W aktach miejskich z 1797 r. istnieje zapis „Wojciech Dukowicz wójt i Franciszek Grzywański burmistrz miasta Kamieńska nie umiejący pisać, kładzie znak krzyża świętego”. Po II rozbiorze Polski Kamieńsk znalazł się pod rządami pruskimi. Ponownie wybuchł zatarg między dziedzicem Spinkiem a mieszczanami. Przyczyną sporów była sprawa wrębu do lasów dworskich. Spór zakończył się w 1798 r. Spisano tzw. komplanację, która przyznawał mieszkańcom Kamieńska prawo otrzymania bezpłatnego drewna z lasów dworskich. Na zakończenie sporu oraz na treść komplanacji miała wpływ administracja pruska. Pruscy prowadzili działalność urealnienia przywilejów nadanych miastom szlacheckim, aby uczynić je zdolnymi do opłacania wyższych podatków na rzecz państwa. W czasach Rzeczpospolitej w Kamieńsku nie stacjonowała załoga wojskowa. W czasie zaboru pruskiego, po stłumieniu powstania Kościuszkowskiego, w Kamieńsku stacjonowało sześciu żołnierzy pruskich. Prusacy uważali że rozprzestrzenienie się insurekcji kościuszkowskiej było możliwe wskutek braku załóg wojskowych w mniejszych miasteczkach.

Władze pruskie ustanowiły urząd burmistrza, którego pensja wynosiła 1000 talarów rocznie. W 1806 r. Kamieńsk przed wkroczeniem wojsk francuskich zgłosił akces do powstania antypruskiego. Spinek w czasie powstania antypruskiego wykorzystał zamieszanie aby zniszczyć dokumentacje prawną wszystkich roszczeń mieszczańskich i ostatecznie zagarnąć dochody z opłat targowych i jarmarcznych. W piśmie radcy Prokuratorii Generalnej Królestwa Polskiego z 19 grudnia 1825 roku czytamy „W roku 1806 gdy powstanie w mieście Kamieńsku ogłoszone było, dziedzic dóbr Kamieńskich nasłał ludzi swoich do mieszkania burmistrza i kazał zabrać skrzynie, w której znajdował się skład książek i papierów gminnych. Za przywróceniem porządku publicznego w roku 1807 na polecenie ministerium zwrócił skrzynie ale już otwartą i nie ze wszystkimi papierami jakie zabrał.

Brakowało bowiem w niej :
- książki oprawnej w której się znajdował przywilej lokacyjny miasta Kamieńska z roku 1374, również przywilej z roku 1787 potwierdzający pierwszy.
- przywileju ubezpieczającego miastu propinacji i ksiąg miasta Kamieńska. Zwrócone przez Spinka dokumenty uległy spaleniu w wielkim pożarze Kamieńska w roku 1832. Proces sądowy wytoczony Spinkowi przez mieszczan kamieńskich, toczył się jeszcze za czasów Królestwa Polskiego. Nie chciał on bowiem zrezygnować z prawa pobierania targowej i jarczmarcznego, a wobec braku innych miejskich funduszów na pensje burmistrzowską zaproponował, aby funkcję tę pełnił jeden z dworskich oficjalistów.

Od 1807 r. Kamieńsk leżał na obszarze Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku na kresie Królestwa Kongresowego. W 1820 roku gdy Kamieńsk leżał w Królestwie Polskim, mieszkańcy w obawie że utracą prawa miejskie i będą podlegali władzy wójta gminnego zobowiązali się płacić po 600 złotych dla burmistrza i po 180 złotych dla sługi miejskiego i w ogóle 760 złotych polskich. Zrobili to z obawy przed konsekwencjami jakie przyniosłyby degradacja Kamieńska do rzędu wsi.

Na mocy ustawy z 1818 roku wójt gminny byłby całkowicie uzależniony od dworu. Jednak przed dziedzicem mieszkanie nie skapitulowali. W 1823 roku porosili Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych ażeby przez wzgląd na biedę i nędzę spowodowała zwrot przywłaszczonych przez Spinka dochodów miejskich. Walka między mieszczanami a dworem trwała jeszcze w drugiej połowie dziewiętnastego wieku. Były to procesy sądowe, a nawet wystąpienia antydworskie. Głównym powodem zatargu stała się wolnego wrębu do lasów pańskich z których mieszczanie pobierali drzewo na opał i budulec. Gwarantowała to komplanacja z 1798 r. jednak po śmierci Daniela Spinka, jego syn Wojciech nie honorował zobowiązań przyjętych przez ojca i ponownie wzbronił tego prawa mieszczanom. Praktykę tę kontynuowali następni dziedzice Kamieńska Stanisław i Klementyna Psarscy. Nie wiadomo jaki przebieg miało Powstanie Listopadowe w okolicach Kamieńska. Jednak harcmistrz dr Mieczysław Kotarbiński urządzał wycieczki z harcerzami do krzyża z 1832r. w miejscowości Porosłe. W 1837r. Kamieńsk wchodzi w skład Guberni Rosyjskiej. O Powstaniu Styczniowym jest dużo informacji, a Kamieńsk za udział w powstaniu zapłacił utratą praw miejskich. W styczniu 1863r. wkroczył uroczyście do Kamieńska oddział złożony z 30 powstańców pod dowództwem Grekowicza gdzie został przywitany tłumnie przez mieszkańców. Nastąpił uroczysty moment przybicia do drzewa sztandaru z Orłem i Pogonią, po czym ogłoszono Manifest Rządu Narodowego o uwłaszczeniu chłopów. Wieczorem po zniszczeniu torów kolejowych i linii telegraficznej, oddział udał się w dalsza drogę w kierunku Radomska. Po pięciu dniach powstańcy uwolnili w Kamieńsku pięciu rekrutów, wziętych z rejonów Kamieńska do wojska rosyjskiego. Uszkodzili ponownie tory kolejowe. Największym wydarzeniem podczas powstania styczniowego w Kamieńsku była bitwa która odbyła się 23 i 24 czerwca 1863r. Partyzanci zatrzymali pociąg z wojskiem rosyjskim jadącym do miejscowości Granica. Rozgorzała walka. Powstańcza jazda ostrzeliwała żołnierzy gdy wysiadali z pociągu i potem gdy ukrywali się za wagonem. Osłona z wagonów przeszkodziła powstańcom rozbić oddział nieprzyjacielski. Walka trwała kilka godzin. Na wieść zbliżających się posiłkach rosyjskich powstańcy wycofali się z akcji. Zniszczeniu uległa lokomotywa i jeden wagon. Straty rosyjskie to 4 zabitych i 4 rannych, powstańcze 1 zabity i dwóch rannych. Następnego dnia partyzanci rozkręcili szyny, oczekując pociągu z wojskiem, który po wjechaniu na uszkodzony tor wykoleił się. Rozgorzała walka. Po trzech godzinach ostrzeliwania się i po przybyciu wojsk rosyjskich z Piotrkowa, powstańcy wycofali się w okoliczne lasy. Od 1858r. Kamieńsk był we władaniu Anny Wężyk. W 1860 roku w Kamieńsku było 97 domów i 1098 mieszkańców w tym 546 żydów.

Przez pięć stuleci Kamieńsk utrzymał prawa miejskie i dopiero władze carskie w 1870r., na mocy ukazu carskiego z 1869 roku pozbawiały Kamieńsk praw miejskich, w drodze zemsty za Powstanie Styczniowe. Po ustąpieniu wojsk rosyjskich Kamieńsk znajduje się pod rządami Austriaków wchodzących w skład Generalnego Gubernatora Lubelskiego. W latach 1899 - 1904 został wybudowany nowy murowany kościół w stylu renesansowym, trójnawowy, z jedną dużą wieżą i jedną sygnaturką. Kościół został wybudowany kosztem parafian, według planów architekta Feliksa Nowickiego, a staraniem ks. Proboszcza Ignacego Jankowskiego. Konsekracji kościoła dokonał biskup z naszej parafii Stanisław Kazimierz Zdzitowiecki w dniu 29.06.1904r. W roku 1900 szkoła w Kamieńsku mieściła się w drewnianym budynku na którym przed wejściem umieszczony był napis: „Kaminskaje Adinokaje Obszczieje Ucziliście”. Nauczycielem był wówczas Michał Bocheński. W izbie szkolnej zamieszczone były portrety Aleksandra II, Mikołaja II i żony cara. Drewniany budynek spalił się w czasie pożaru w 1904r. Nowy murowany parterowy budynek szkolny kosztem mieszkańców został wybudowany w 1910r. przy ulicy Wieluńskiej. Duży wkład w rozwój szkolnictwa oraz w życie społeczne i gospodarcze Kamieńska wniósł Kazimierz Tazbir pracujący w Kamieńsku na stanowisku nauczyciela i kierownika szkoły przez 42 lata. W latach 1905 - 1907 w Kamieńsku organizowano burzliwe manifestacje, występowano z postulatem wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów gminnych, niszczono godła carskie, demolowano sklepy państwowe. W 1904r. wybuchł w Kamieńsku wielki pożar, który zniszczył dużą część zabudowań. 29.09.1907 roku staraniem Antoniego Jurkowskiego, Mikołaja Secomskiego, Jana Mariankowskiego i Antoniego Śliwińskiego założono straż pożarną. Przeznaczono dla niej 40% dochodów z targowicy miejskiej. 11.02.1913r. powstało w Kamieńsku Kółko Rolnicze założone przez: Antoniego Turlejskiego, Józefa Turlejskiego, Józefa Manieckiego, Antoniego Śliwińskiego. Funkcję skarbnika objął ks. Ignacy Jankowski, a jego zastępcą został ks. Grzegorz Domański. W latach 1919 - 1920 pod przewodnictwem Kazimierza Tazbira zbudowano Dom Ludowy w którym powstała biblioteka i kółko teatralne. W latach 1917 - 1923 zbudowano w Kamieńsku pomnik Tadeusza Kościuszki. W skład komitetu budowy wchodzili: ks. Ignacy Jankowski, ks. Józef Kozakowski, ks. Czesław Łodziewski, Onufry Krajewski, Szczepan Jaworowski, Bronisław Tazbir, Wierucki. W 1920r. powstała w Kamieńsku Spółdzielnia Spożywców „Spójnia”. W 1923r. wybudowano przystanek kolejowy. W 1925r. w Kamieńsku było 3200 mieszkańców z czego 1/3 to Żydzi. Budowę Remizy Strażackiej zorganizowali Bolesław Bobiński i Wawrzyniec Dukowicz. Ludność żydowska stworzyła w Kamieńsku własne społeczeństwo. Zamieszkiwało one centrum osady, wokół dawnego rynku. Głównym ich zawodem był handel i rzemiosło. Od 1938 roku zaczęli wysyłać swoja młodzież do szkół średnich. Do 1930 roku nie było w Kamieńsku lekarza, a wszelkie usługi spełniali jedynie felczerzy. Pierwszy lekarz przybył w 1930r. Pełnił on obowiązek lekarza okręgowego, tzn. miał otoczyć opieką lekarską całe zaplecze Kamieńska liczące wówczas 22 tys. mieszkańców oraz sprawował opiekę nad młodzieżą szkolną. W1938 roku w Kamieńsku znajdowało się 45 punktów handlu detalicznego - 11 sklepów spożywczych, 12 sklepów z wędliną, 7 sklepów z pieczywem i 15 innych sklepów. Dobrze rozwinięty był handel jarmarczny. W środku Kamieńska znajdował się rynek na którym w każdą środę odbywał się handel jarmarczny artykułami spożywczymi, przemysłowymi, rzemieślniczymi. Poza Kamieńskiem znajdowało targowisko przeznaczone na handel zwierzętami gospodarskimi. W latach 1917 - 1939 istniały w Kamieńsku drużyny harcerskie. Niestrudzonym wychowawcą harcerskim był harcmistrz dr Mieczysław Kotarbiński - organizował obozy, zloty, wycieczki, prowadził bibliotekę, pracownię, redagował miesięcznik - Drużyna V. W latach 1926 - 1939 działała w Kamieńsku Kasa Stefczyka. Zorganizował ją Lucjan Mąkosza, a mrówczą pracę prowadził nauczyciel Adam Kędzior. W latach 1932 - 1938 zbudowano nową szkołę podstawową, budowę organizował nauczyciel Kazimierz Tazbir.

Okres międzywojenny był okresem dynamicznego rozwoju Kamieńska, pod względem gospodarczym i kulturowym. W tym okresie istniało w Kamieńsku wiele organizacji społecznych.

Oprócz już wymienionych należy wspomnieć:
- chór Echo
- Towarzystwo Domu Ludowego
- Kółko Przyjaciół Harcerzy
- Cechy rzemiosł

Zawiązał się zespół sportowy „Świt”
Akcja Katolicka
Zarząd Miasteczka
Przytułek dla starców
Dozór szkolny
Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Podstawowych.

A wszystko to dzięki wielu społecznikom - patriotom, wśród których najaktywniejsi to Kazimierz Tazbir i dr Mieczysław Kotarbiński. W 1939r. w Kamieńsku zamieszkało 3700 mieszkańców. 2 września 1939r.
Kamieńsk został zbombardowany przez faszystowskie lotnictwo. Centrum legło w gruzach pozostały tylko trzy budowle:
Kościół Parafialny
Szkoła Podstawowa
Pomnik T. Kościuszki. W tym momencie kończymy wędrówkę po Kamieńsku przez siedem wieków. Mieszkańcom Kamieńska przyszło jeszcze przeżyć noc hitlerowską, mroki i zbrodnie komunizmu, od 4 czerwca 1989 r., żyją w wolnej Polsce, a Kamieńsk z dniem 1 stycznia 1994 r. odzyskał prawa miejskie.


Opracowałem na podstawie:
1.Kroniki Kamieńska - Kazimierza Tazbira.
2.Pracy magisterskiej ks. Andrzeja Stępnia pt. „ Dzieje miejscowości i parafii Kamieńsk 1921 - 1925”.
3.Miasta polskie w Tysiącleciu.
4.Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich.
5.„Z dziejów Kamieńska od początku dziewiętnastego wieku” - Jakub Goldberg.
6.„Z dziejów Powstania Styczniowego w piotrkowskiem” - Ryszard Szwed.



Odczyt wygłoszony przez Grzegorza Turlejskiego podczas uroczystej sesji Rady Miejskiej w Kamieńsku w dniu 04.06.1999r. z okazji obchodów I Dni Kamieńska.

ESP(A)
ESP(B)
ESP(C)
ESP(D)
Dziennik Ustaw
Monitor Polski
Elektroniczny Dziennik Urzędowy
BIP